Revalidatieartsen

Functioneel herstel, multidisciplinaire behandeling en zorgvuldig omgaan met langdurige pijn bij het Bertolotti-syndroom.

Het Bertolotti-syndroom binnen de revalidatiegeneeskunde

Het Bertolotti-syndroom is een mogelijke oorzaak van chronische lage rugpijn waarbij een lumbosacrale overgangswervel (LSTV) vermoedelijk bijdraagt aan de klachten.

Een LSTV is een aangeboren anatomische variatie op de overgang tussen de lendenwervelkolom en het heiligbeen. Hierbij kan sprake zijn van vergrote dwarsuitsteeksels, pseudoarticulaties of gedeeltelijke dan wel volledige benige verbindingen.

Niet iedere overgangswervel veroorzaakt klachten. Bij het Bertolotti-syndroom bestaat een klinisch vermoeden dat de anatomische afwijking of de daarmee samenhangende veranderingen een relevante pijnbron vormen.

Voor revalidatieartsen ligt de nadruk op het verbeteren van functioneren, participatie en kwaliteit van leven. Daarbij is het belangrijk om rekening te houden met zowel de mogelijke anatomische pijnbron als de gevolgen van langdurige pijn.

Revalidatie kan bijdragen aan herstel van belastbaarheid en dagelijkse activiteiten, maar verandert de aangeboren anatomie van de overgangswervel niet.

1. Anatomische achtergrond en mogelijke pijnmechanismen

Lumbosacrale overgangswervels worden vaak beschreven met de Castellvi-classificatie.

Type Anatomische kenmerken
I Eenzijdig of dubbelzijdig vergroot dwarsuitsteeksel
II Eenzijdige of dubbelzijdige pseudoarticulatie
III Eenzijdige of dubbelzijdige volledige benige fusie
IV Pseudoarticulatie aan één zijde en volledige benige fusie aan de andere zijde

Bij sommige overgangsvarianten kan de bewegingsverdeling in de onderrug veranderen.

Mogelijke pijnbronnen zijn:

  • De pseudoarticulatie zelf.
  • Facetgewrichten van aangrenzende segmenten.
  • Degeneratieve tussenwervelschijven.
  • Zenuwwortelcompressie.
  • Andere musculoskeletale structuren.

Daarnaast kunnen bij langdurige pijn veranderingen in pijnverwerking, verminderde fysieke belastbaarheid en psychosociale factoren bijdragen aan het totale klachtenbeeld.

Deze mechanismen kunnen naast elkaar bestaan.

De aanwezigheid van een structurele afwijking sluit centrale pijnversterking niet uit. Omgekeerd betekent centrale pijnversterking niet dat de anatomische afwijking irrelevant is.

2. De rol van de revalidatiearts

De revalidatiearts beoordeelt de gevolgen van een aandoening voor het dagelijks functioneren en onderzoekt welke behandelmogelijkheden kunnen bijdragen aan herstel of verbetering van participatie.

Bij patiënten met het Bertolotti-syndroom kan dit betrekking hebben op:

  • Beperkingen bij staan, lopen en zitten.
  • Verminderde belastbaarheid bij huishoudelijke activiteiten.
  • Problemen met werk, opleiding of maatschappelijke participatie.
  • Slaapverstoring en vermoeidheid.
  • Verminderde lichamelijke conditie.
  • Problemen met het doseren van activiteiten.
  • Angst voor beweging of hernieuwde pijn.
  • Langdurige afhankelijkheid van zorg of behandelingen.

Niet iedere patiënt met een LSTV heeft medisch-specialistische revalidatie nodig.

De indicatie hangt af van de complexiteit van de beperkingen, de behandeldoelen en de verwachte meerwaarde van een multidisciplinaire aanpak.

3. Revalidatiegeneeskundige beoordeling

Een zorgvuldige beoordeling begint met het in kaart brengen van het functioneren en de factoren die dit beïnvloeden.

Het International Classification of Functioning, Disability and Health-model (ICF) kan hierbij als kader dienen.

Lichaamsfuncties en anatomische structuren

Beoordeel onder andere:

  • Pijnlokalisatie en pijnkarakter.
  • Bewegingsmogelijkheden.
  • Spierkracht en uithoudingsvermogen.
  • Neurologische symptomen.
  • Slaap en vermoeidheid.
  • Eventuele bijkomende aandoeningen.

Activiteiten

Breng in kaart welke dagelijkse activiteiten beperkt zijn, zoals:

  • Lopen en staan.
  • Zitten en autorijden.
  • Bukken, tillen en dragen.
  • Huishoudelijke werkzaamheden.
  • Sport en recreatie.

Participatie

Besteed aandacht aan de gevolgen voor:

  • Werk en opleiding.
  • Gezinsleven.
  • Sociale activiteiten.
  • Zelfstandigheid.
  • Maatschappelijke betrokkenheid.

Persoonlijke en omgevingsfactoren

Ook verwachtingen, copingstrategieën, sociale ondersteuning, werkomstandigheden en eerdere behandelervaringen kunnen relevant zijn.

Deze factoren moeten worden onderzocht zonder ze automatisch als oorzaak van de pijn aan te wijzen.

4. Onderscheid tussen pijnbron en pijngevolgen

Bij langdurige lage rugpijn is het belangrijk onderscheid te maken tussen de mogelijke oorsprong van pijn en de gevolgen ervan.

Een patiënt kan bijvoorbeeld een symptomatische pseudoarticulatie hebben en daarnaast te maken krijgen met:

  • Verminderde conditie.
  • Spierzwakte.
  • Verstoorde slaap.
  • Activiteitenvermijding.
  • Overbelasting door wisselende activiteitenniveaus.
  • Verhoogde pijngevoeligheid.

Revalidatie kan zich richten op deze gevolgen, ook wanneer de oorspronkelijke pijnbron niet volledig kan worden weggenomen.

Tegelijkertijd is het belangrijk om niet te veronderstellen dat verbetering van conditie of coping automatisch leidt tot het verdwijnen van mechanische pijn.

Wanneer een mogelijke behandelbare anatomische pijnbron onvoldoende is onderzocht, kan aanvullende specialistische beoordeling nodig zijn.

5. Individueel afgestemde oefentherapie

Oefentherapie kan een onderdeel zijn van de behandeling van patiënten met het Bertolotti-syndroom.

De doelen kunnen bestaan uit:

  • Verbeteren van spierkracht.
  • Vergroten van het uithoudingsvermogen.
  • Ondersteunen van dagelijkse bewegingsactiviteiten.
  • Verbeteren van bewegingscontrole.
  • Opbouwen van fysieke belastbaarheid.
  • Verminderen van beperkingen in het dagelijks leven.

Core- en rompspiertraining

Training van de romp- en heupmusculatuur kan worden ingezet om kracht, controle en belastbaarheid te verbeteren.

Er is echter onvoldoende specifiek onderzoek om te stellen dat coretraining de pseudoarticulatie stabiliseert of de pijn bij het Bertolotti-syndroom betrouwbaar vermindert.

Ook bestaat er geen bewezen optimaal oefenprogramma voor alle patiënten met een LSTV.

Individuele aanpassing

De keuze van oefeningen moet worden afgestemd op:

  • Het klachtenpatroon.
  • De anatomische situatie.
  • De huidige belastbaarheid.
  • De reactie op beweging.
  • Eventuele neurologische klachten.
  • Persoonlijke doelen.

Oefeningen die bij de ene patiënt goed worden verdragen, kunnen bij een andere patiënt een duidelijke toename van klachten veroorzaken.

Een tijdelijke pijntoename tijdens oefenen betekent niet automatisch dat schade ontstaat, maar aanhoudende of forse verergering vraagt om herbeoordeling van het programma.

6. Belastbaarheid en activiteitenopbouw

Bij chronische lage rugpijn kan de belastbaarheid afnemen doordat dagelijkse activiteiten moeilijker worden.

Een gestructureerde opbouw van activiteiten kan helpen om het functioneren te verbeteren.

Graded activity

Bij graded activity worden activiteiten stapsgewijs opgebouwd, doorgaans op basis van vooraf afgesproken functionele doelen.

Het uitgangspunt is niet dat pijn genegeerd moet worden, maar dat de belasting op een haalbare en voorspelbare manier wordt opgebouwd.

Pacing

Pacing kan helpen om activiteiten te verdelen en sterke schommelingen tussen overbelasting en langdurige rust te beperken.

Voor patiënten met mechanisch beïnvloedbare pijn kan het zinvol zijn om rekening te houden met:

  • De duur van staan of zitten.
  • Afwisseling tussen houdingen.
  • De intensiteit van activiteiten.
  • Herstelmomenten.
  • Individuele pijngrenzen en functionele doelen.

Er bestaat geen wetenschappelijk vastgesteld pacing- of graded-activityprotocol specifiek voor het Bertolotti-syndroom.

Belangrijk aandachtspunt

Bij patiënten met een mogelijke mechanische pijnbron is het niet altijd passend om activiteiten uitsluitend volgens een vast tijdschema uit te breiden, ongeacht de klachtenreactie.

Een individuele balans tussen opbouw, herstel en symptoomrespons is belangrijk.

7. Pijneducatie

Pijneducatie kan patiënten helpen om beter te begrijpen hoe pijn ontstaat en welke factoren de pijnervaring beïnvloeden.

Onderwerpen kunnen zijn:

  • Het verschil tussen pijn en weefselschade.
  • De rol van het zenuwstelsel.
  • De invloed van slaap, stress en vermoeidheid.
  • De gevolgen van langdurige pijn.
  • Het belang van bewegen en functioneren.

Bij het Bertolotti-syndroom moet pijneducatie zorgvuldig worden afgestemd op de aanwezige anatomische afwijking.

Anatomie en pijnverwerking

Een aangeboren pseudoarticulatie of benige fusie is een reële structurele bevinding.

Deze kan bij sommige patiënten bijdragen aan nociceptieve pijn.

Tegelijkertijd kan langdurige pijn leiden tot veranderingen in de gevoeligheid en verwerking van pijnsignalen.

Beide mechanismen kunnen gelijktijdig aanwezig zijn.

Pijneducatie mag niet de indruk wekken dat de patiënt zijn pijn uitsluitend veroorzaakt door gedachten, emoties of gedrag.

Het doel is om begrip en zelfmanagement te ondersteunen, niet om een mogelijke structurele pijnbron te ontkennen.

8. Centrale sensitisatie

Centrale sensitisatie verwijst naar een verhoogde responsiviteit van nociceptieve neuronen in het centrale zenuwstelsel op normale of subdrempelige prikkels.

Bij sommige patiënten met langdurige pijn kunnen kenmerken van veranderde pijnverwerking aanwezig zijn.

Mogelijke aanwijzingen zijn:

  • Een uitgebreide pijnverspreiding.
  • Verhoogde gevoeligheid voor prikkels.
  • Een pijnreactie die niet eenvoudig samenhangt met de actuele belasting.
  • Aanhoudende pijn ondanks behandeling van een vermoedelijke perifere pijnbron.

Deze kenmerken zijn niet specifiek en bewijzen op zichzelf geen centrale sensitisatie.

Diagnostische voorzichtigheid

Er bestaat geen eenvoudige klinische test waarmee centrale sensitisatie bij een individuele patiënt met zekerheid kan worden vastgesteld.

Ook vragenlijsten die kenmerken van centrale sensitisatie inventariseren, vormen geen zelfstandig diagnostisch bewijs.

Bij patiënten met het Bertolotti-syndroom moet daarom worden voorkomen dat langdurige of moeilijk behandelbare pijn automatisch aan centrale sensitisatie wordt toegeschreven.

Een mogelijke nociceptieve pijnbron en veranderde pijnverwerking kunnen naast elkaar bestaan.

9. Multidisciplinaire pijnrevalidatie

Bij complexe chronische pijn kan multidisciplinaire pijnrevalidatie worden overwogen.

Een behandelteam kan onder andere bestaan uit:

  • Revalidatiearts.
  • Fysiotherapeut of oefentherapeut.
  • Psycholoog.
  • Ergotherapeut.
  • Maatschappelijk werker of andere betrokken disciplines.

De samenstelling hangt af van de individuele hulpvraag.

Mogelijke behandeldoelen

Multidisciplinaire revalidatie kan zich richten op:

  • Verbetering van dagelijkse activiteiten.
  • Vergroten van zelfstandigheid.
  • Omgaan met aanhoudende pijn.
  • Verminderen van bewegingsangst.
  • Verbeteren van slaapgewoonten.
  • Herstel van sociale en maatschappelijke participatie.
  • Ondersteunen van werkhervatting.

Grenzen van pijnrevalidatie

Multidisciplinaire pijnrevalidatie is geen anatomische behandeling van een pseudoarticulatie of fusie.

Het programma kan helpen om beter te functioneren ondanks pijn, maar kan niet garanderen dat een structurele pijnbron verdwijnt.

Bij onvoldoende behandelresultaat is herbeoordeling van de diagnose en de gekozen behandelstrategie aangewezen.

10. Ergotherapie en praktische aanpassingen

Ergotherapie kan ondersteuning bieden wanneer dagelijkse activiteiten moeilijk uitvoerbaar zijn.

Mogelijke aandachtspunten zijn:

  • Verdeling van huishoudelijke taken.
  • Aanpassingen van de werkplek.
  • Afwisseling tussen zitten en staan.
  • Gebruik van hulpmiddelen.
  • Vermindering van onnodige fysieke belasting.
  • Planning van activiteiten en herstelmomenten.

Het doel is om zelfstandigheid en participatie te ondersteunen.

Ergonomische aanpassingen kunnen de belasting beïnvloeden, maar er is geen bewijs dat specifieke hulpmiddelen de anatomische afwijking van een LSTV behandelen.

Langdurige afhankelijkheid van passieve hulpmiddelen moet worden afgewogen tegen het streven naar behoud van activiteit en zelfstandigheid.

11. Psychologische begeleiding bij langdurige pijn

Chronische pijn kan gevolgen hebben voor stemming, slaap, concentratie, sociale relaties en kwaliteit van leven.

Psychologische begeleiding kan helpen bij:

  • Het omgaan met onzekerheid.
  • Stressregulatie.
  • Activiteitenvermijding.
  • Angst voor beweging.
  • Acceptatie van beperkingen.
  • Het hervinden van regie over dagelijkse activiteiten.

Cognitieve gedragstherapie en acceptance and commitment therapy worden binnen chronische-pijnzorg toegepast.

De doelstelling is doorgaans verbetering van functioneren en psychologisch welzijn, niet het aantonen dat pijn een psychische oorzaak heeft.

Belangrijk onderscheid

Psychologische factoren kunnen de pijnervaring beïnvloeden, maar verklaren niet automatisch het ontstaan van een aangeboren anatomische afwijking.

Een patiënt hoeft niet eerst onverwerkte trauma’s of psychische problemen aan te tonen of te behandelen voordat een mogelijke structurele pijnbron serieus kan worden onderzocht.

Psychologische begeleiding moet aansluiten bij de behoeften en behandeldoelen van de patiënt.

12. Wanneer aanvullende specialistische beoordeling nodig is

Revalidatie kan waardevol zijn, maar is niet voor iedere patiënt de enige of meest passende behandelroute.

Aanvullende beoordeling door een pijnspecialist of wervelkolomchirurg kan worden overwogen wanneer:

  • Er een aantoonbare pseudoarticulatie aanwezig is die mogelijk samenhangt met de klachten.
  • Ernstige mechanische pijn blijft bestaan ondanks passende behandeling.
  • De patiënt onvoldoende functioneel verbetert.
  • Er aanwijzingen zijn voor relevante zenuwcompressie.
  • De anatomische afwijking onvoldoende is beoordeeld.
  • Een diagnostische injectie of chirurgische behandeling wordt overwogen.

Bij nieuwe of progressieve neurologische uitval of andere alarmsymptomen moet beoordeling plaatsvinden volgens de geldende richtlijnen, zo nodig met spoed.

Een revalidatietraject mag noodzakelijke diagnostiek of behandeling van een specifieke aandoening niet onnodig vertragen.

13. Revalidatie rondom een operatie

Bij patiënten die een resectie, fusie of decompressie ondergaan, kan revalidatie onderdeel zijn van de perioperatieve begeleiding.

Voor de operatie

De begeleiding kan gericht zijn op:

  • Behoud van conditie en spierkracht.
  • Voorlichting over herstel en belasting.
  • Inventarisatie van functionele beperkingen.
  • Vaststellen van realistische hersteldoelen.
  • Voorbereiding op tijdelijke beperkingen na de ingreep.

Na de operatie

De opbouw hangt af van de uitgevoerde ingreep en de instructies van de behandelend chirurg.

Mogelijke onderdelen zijn:

  • Geleidelijke mobilisatie.
  • Herstel van dagelijkse activiteiten.
  • Opbouw van spierkracht en uithoudingsvermogen.
  • Begeleiding bij werkhervatting.
  • Evaluatie van resterende pijn en beperkingen.

Na een beperkte resectie kan het hersteltraject anders verlopen dan na een fusieoperatie.

Er bestaat geen algemeen gevalideerd postoperatief revalidatieprotocol specifiek voor alle chirurgische behandelingen van het Bertolotti-syndroom.

14. Evaluatie van behandelresultaten

Bij revalidatie is het belangrijk om niet uitsluitend de pijnintensiteit te beoordelen.

Relevante uitkomstmaten zijn:

  • Loopafstand en stabelastbaarheid.
  • Zitduur.
  • Mogelijkheden voor dagelijkse activiteiten.
  • Werk en maatschappelijke participatie.
  • Slaap en vermoeidheid.
  • Kwaliteit van leven.
  • Pijnintensiteit en pijninterferentie.
  • Ervaren behandelbelasting.

Gestandaardiseerde instrumenten, zoals de Oswestry Disability Index (ODI) of de Patient-Specific Functional Scale (PSFS), kunnen worden gebruikt om veranderingen in functioneren te volgen.

Deze instrumenten zijn niet specifiek ontwikkeld voor het Bertolotti-syndroom.

Gezamenlijke evaluatie

Behandeldoelen moeten vooraf worden besproken en regelmatig worden geëvalueerd.

Wanneer een patiënt ondanks actieve deelname aan het programma onvoldoende vooruitgang boekt, is het belangrijk om de behandelstrategie opnieuw te beoordelen.

Het uitblijven van verbetering betekent niet automatisch dat de patiënt onvoldoende gemotiveerd is of onvoldoende inzet toont.

15. Wetenschappelijke onderbouwing en beperkingen

Voor chronische lage rugpijn in het algemeen bestaat wetenschappelijke ondersteuning voor verschillende actieve en multidisciplinaire behandelvormen.

De effectiviteit verschilt per patiënt en per uitkomstmaat.

Voor het Bertolotti-syndroom specifiek is het onderzoek naar revalidatie echter beperkt.

Er ontbreken grote, goed opgezette studies die aantonen welke oefenprogramma’s, pijneducatieve interventies of multidisciplinaire revalidatietrajecten het meest effectief zijn bij verschillende Castellvi-typen.

Resultaten uit onderzoek naar aspecifieke chronische lage rugpijn kunnen daarom niet zonder meer worden toegepast op patiënten met een symptomatische pseudoarticulatie.

De behandeling moet worden afgestemd op de individuele anatomie, klachten, beperkingen en behandeldoelen.

16. Praktische aandachtspunten voor revalidatieartsen

Bij een patiënt met een bekende of vermoede symptomatische LSTV kunnen de volgende vragen helpen:

  1. Is de anatomische afwijking voldoende onderzocht?
  2. Welke mogelijke pijnbronnen zijn geïdentificeerd?
  3. Zijn andere relevante oorzaken van de klachten overwogen?
  4. Welke activiteiten en vormen van participatie zijn beperkt?
  5. Welke behandelingen zijn eerder geprobeerd en wat was het resultaat?
  6. Welke functionele doelen zijn voor de patiënt belangrijk?
  7. Is een individueel oefenprogramma haalbaar en passend?
  8. Zijn er aanwijzingen voor bijkomende veranderingen in pijnverwerking?
  9. Is aanvullende beoordeling door een pijnspecialist of chirurg nodig?
  10. Hoe wordt vastgesteld of de behandeling daadwerkelijk bijdraagt aan verbetering?

Deze vragen vormen geen gevalideerd diagnostisch instrument, maar kunnen helpen bij een gestructureerde beoordeling.

Conclusie

Revalidatieartsen kunnen een belangrijke rol spelen bij het verbeteren van functioneren en kwaliteit van leven van patiënten met het Bertolotti-syndroom.

Individueel afgestemde oefentherapie, activiteitenopbouw, ergotherapie, pijneducatie en multidisciplinaire begeleiding kunnen bijdragen aan het verminderen van beperkingen.

Tegelijkertijd blijft het belangrijk om onderscheid te maken tussen de gevolgen van langdurige pijn en een mogelijke structurele pijnbron.

Revalidatie kan helpen om beter te functioneren, maar corrigeert geen aangeboren pseudoarticulatie of benige fusie.

Een zorgvuldige behandeling erkent daarom zowel de anatomische afwijking als de lichamelijke, psychologische en maatschappelijke gevolgen van langdurige pijn.

Wanneer onvoldoende verbetering optreedt, moet ruimte blijven bestaan voor herbeoordeling en eventuele aanvullende diagnostiek of specialistische behandeling.

Wetenschappelijke bronnen en richtlijnen

Konin GP, Walz DM (2010). Lumbosacral Transitional Vertebrae: Classification, Imaging Findings, and Clinical Relevance. American Journal of Neuroradiology, 31(10), 1778–1786.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7964015/

Jancuska JM, Spivak JM, Bendo JA (2015). A Review of Symptomatic Lumbosacral Transitional Vertebrae: Bertolotti’s Syndrome. International Journal of Spine Surgery.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4603258/

Crane J et al. (2021). A Comprehensive Update of the Treatment and Management of Bertolotti’s Syndrome: A Best Practices Review. Orthopedic Reviews.

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34745474/

Rakauskas TR et al. (2024). An update on the prevalence and management of Bertolotti’s syndrome. Frontiers in Surgery.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11669649/

World Health Organization (2001). International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF).

https://www.who.int/standards/classifications/international-classification-of-functioning-disability-and-health

World Health Organization (2023). WHO guideline for non-surgical management of chronic primary low back pain in adults in primary and community care settings.

https://www.who.int/publications/i/item/9789240081789

NICE (2020, bijgewerkte richtlijn). Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management (NG59).

https://www.nice.org.uk/guidance/ng59

NHG – Standaard Aspecifieke lagerugpijn.

https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/aspecifieke-lagerugpijn

KNGF – Richtlijn Lage rugpijn en lumbosacraal radiculair syndroom.

https://www.kennisplatformfysiotherapie.nl/richtlijnen/lage-rugpijn


Deze pagina is bedoeld als professionele achtergrondinformatie voor revalidatieartsen en andere zorgprofessionals. De inhoud vervangt geen individuele medische beoordeling, actuele beroepsrichtlijnen of multidisciplinaire besluitvorming.