Huisartsen
Vroege herkenning, diagnostische afwegingen en gerichte verwijzing bij het Bertolotti-syndroom.
Vroege herkenning, diagnostische afwegingen en gerichte verwijzing bij het Bertolotti-syndroom.
Het Bertolotti-syndroom is een mogelijke oorzaak van aanhoudende of terugkerende lage rugpijn bij patiënten met een lumbosacrale overgangswervel (LSTV).
Een LSTV is een aangeboren anatomische variant waarbij de onderste lendenwervel gedeeltelijk of volledig verbonden kan zijn met het heiligbeen, of waarbij de bovenste sacrale wervel kenmerken van een lendenwervel vertoont.
Deze anatomische variatie komt relatief vaak voor en wordt regelmatig als toevalsbevinding aangetroffen.
De aanwezigheid van een overgangswervel betekent daarom niet automatisch dat sprake is van het Bertolotti-syndroom.
Van het Bertolotti-syndroom wordt gesproken wanneer de overgangswervel of daarmee samenhangende veranderingen aannemelijk bijdragen aan het klachtenbeeld.
Voor huisartsen is vooral belangrijk dat een symptomatische LSTV een mogelijke verklaring kan zijn voor langdurige lage rugpijn, terwijl de gebruikelijke huisartsgeneeskundige uitgangspunten voor diagnostiek en behandeling behouden blijven.
Bij aspecifieke lage rugpijn zonder aanwijzingen voor een specifieke aandoening wordt routinematige beeldvorming niet aanbevolen. Een vermoeden van een symptomatische LSTV vraagt daarom om een zorgvuldige klinische afweging, niet automatisch om aanvullend onderzoek.
Een symptomatische lumbosacrale overgangswervel kan worden overwogen bij patiënten met langdurige of terugkerende lage rugpijn, vooral wanneer meerdere van de volgende kenmerken aanwezig zijn:
Deze kenmerken zijn niet specifiek voor het Bertolotti-syndroom en vormen geen gevalideerde diagnostische criteria.
De klachten kunnen sterk variëren. Sommige patiënten ervaren voornamelijk lokale lage rugpijn, terwijl anderen uitstraling naar de bil, lies of het been beschrijven.
Uitstralende pijn betekent niet automatisch dat sprake is van zenuwwortelcompressie. Bij verdenking op een radiculair syndroom zijn de neurologische kenmerken en het lichamelijk onderzoek bepalend voor de verdere beoordeling.
Het Bertolotti-syndroom moet daarom worden meegenomen in een bredere differentiaaldiagnostische afweging.
Bij een lumbosacrale overgangswervel kan sprake zijn van:
De Castellvi-classificatie wordt veel gebruikt om de verschillende anatomische varianten radiologisch te beschrijven.
| Type | Anatomische kenmerken |
|---|---|
| I | Eenzijdig of dubbelzijdig vergroot dwarsuitsteeksel. |
| II | Eenzijdige of dubbelzijdige pseudoarticulatie. |
| III | Eenzijdige of dubbelzijdige volledige benige fusie. |
| IV | Pseudoarticulatie aan de ene zijde en volledige benige fusie aan de andere zijde. |
Bij bepaalde vormen van LSTV kan de bewegingsverdeling in de lumbosacrale wervelkolom veranderen.
In wetenschappelijke onderzoeken zijn verbanden beschreven tussen overgangswervels en degeneratieve veranderingen van aangrenzende tussenwervelschijven of facetgewrichten.
Niet iedere patiënt ontwikkelt dergelijke veranderingen en niet iedere radiologische afwijking veroorzaakt pijn.
De Castellvi-classificatie beschrijft de anatomie, maar voorspelt niet betrouwbaar welke patiënten klachten zullen ervaren.
Bij het Bertolotti-syndroom kunnen verschillende structuren betrokken zijn bij het ontstaan of onderhouden van pijn.
Een afwijkende gewrichtsverbinding tussen de overgangswervel en het heiligbeen kan bij sommige patiënten een bron van mechanische pijn zijn.
Bij bepaalde anatomische varianten kan ook contact met het darmbeen voorkomen.
Veranderde belasting kan samengaan met facetgewrichtsklachten, bijvoorbeeld aan de tegenoverliggende zijde van een eenzijdige pseudoarticulatie of fusie.
Het segment direct boven de overgangswervel kan degeneratieve veranderingen vertonen.
Of deze veranderingen daadwerkelijk de klachten verklaren, moet afzonderlijk worden beoordeeld.
Bij bepaalde anatomische varianten of bijkomende degeneratieve afwijkingen kan zenuwcompressie optreden.
Een vergroot dwarsuitsteeksel kan in specifieke gevallen bijdragen aan extraforaminale zenuwcompressie.
Naast anatomische afwijkingen kunnen spiergerelateerde klachten, verminderde belastbaarheid en veranderingen in pijnverwerking bijdragen aan het totale klachtenbeeld.
Deze mechanismen kunnen naast elkaar bestaan.
Het is daarom belangrijk om niet automatisch één pijnbron aan te wijzen op basis van beeldvorming alleen.
De beoordeling begint met een zorgvuldige anamnese en lichamelijk onderzoek volgens de gebruikelijke huisartsgeneeskundige principes.
Besteed aandacht aan:
Langdurige pijn mag niet uitsluitend worden verklaard vanuit psychosociale factoren wanneer aanwijzingen voor een specifieke lichamelijke oorzaak nader onderzoek rechtvaardigen.
Andersom betekent een aangetoonde anatomische afwijking niet dat alle klachten hierdoor worden veroorzaakt.
Afhankelijk van het klachtenpatroon kan het onderzoek bestaan uit:
Bij verdenking op een lumbosacraal radiculair syndroom is gericht neurologisch onderzoek aangewezen, passend bij de NHG-Standaard Lumbosacraal radiculair syndroom.
Er bestaat geen afzonderlijke klinische test waarmee het Bertolotti-syndroom betrouwbaar kan worden vastgesteld.
Ook lokale drukpijn of pijn bij bepaalde bewegingen is onvoldoende specifiek om de diagnose te bevestigen.
Bij aanhoudende lage rugpijn moeten ook andere mogelijke oorzaken worden overwogen.
Voorbeelden zijn:
De aanwezigheid van een LSTV sluit andere aandoeningen niet uit.
Bij een afwijkend klachtenpatroon, nieuwe symptomen of progressief beloop is herbeoordeling van de differentiaaldiagnose belangrijk.
Bij aspecifieke lage rugpijn zonder aanwijzingen voor een specifieke aandoening wordt routinematige beeldvorming niet aanbevolen.
Dit uitgangspunt geldt ook bij langdurige klachten.
Een vermoeden van het Bertolotti-syndroom vormt op zichzelf geen automatische indicatie voor röntgenonderzoek, CT of MRI.
Beeldvorming of specialistische beoordeling kan zinvol zijn wanneer:
Langdurige pijn of onvoldoende effect van behandeling vormt op zichzelf geen reden om zonder gerichte vraagstelling beeldvorming te verrichten.
Röntgenonderzoek
Kan de aanwezigheid en globale anatomie van een overgangswervel zichtbaar maken.
CT
Geeft gedetailleerde informatie over botstructuren, pseudoarticulaties en benige fusies.
Vanwege de stralingsbelasting is CT doorgaans geen eerste keuze uitsluitend voor het aantonen van een LSTV.
MRI
Kan worden gebruikt voor de beoordeling van tussenwervelschijven, zenuwstructuren en andere mogelijke oorzaken van klachten.
MRI kan tevens helpen bij de beoordeling van zenuwwortelcompressie wanneer daarvoor een passende klinische indicatie bestaat.
De keuze voor beeldvorming hangt af van de klinische vraagstelling en wordt zo nodig in overleg met een specialist bepaald.
Bij een LSTV kan de gebruikelijke nummering van de wervels afwijken.
Hierdoor kunnen dezelfde anatomische niveaus in verschillende radiologische verslagen anders worden aangeduid.
Bij verwijzing voor injecties of chirurgie is correcte segmentidentificatie essentieel.
Wanneer eerdere beeldvorming beschikbaar is, is het zinvol om de radiologische verslagen en eventuele verschillen in nummering mee te sturen.
Bij patiënten zonder alarmsymptomen of andere indicaties voor directe specialistische behandeling kan een conservatieve aanpak passend zijn.
Deze sluit grotendeels aan bij de gebruikelijke behandeling van lage rugpijn.
Mogelijke onderdelen zijn:
Oefentherapie kan gericht zijn op het verbeteren van kracht, conditie, bewegingscontrole en dagelijkse belastbaarheid.
Er bestaat geen overtuigend bewijs dat één specifiek oefenprogramma bij het Bertolotti-syndroom beter werkt dan andere conservatieve benaderingen.
Ook kan oefentherapie de aangeboren pseudoarticulatie of benige fusie niet anatomisch corrigeren.
De belasting moet daarom worden afgestemd op de individuele klachten, mogelijkheden en behandeldoelen.
Bij pijnmedicatie gelden de gebruikelijke huisartsgeneeskundige afwegingen.
De keuze voor een middel, dosering en behandelduur moet aansluiten bij de geldende richtlijnen, eventuele comorbiditeit, contra-indicaties en het risico op bijwerkingen.
Bij NSAID-gebruik verdienen onder andere gastro-intestinale, cardiovasculaire en renale risico’s aandacht.
Langdurig medicatiegebruik zonder voldoende effect vraagt om herbeoordeling.
Er bestaat geen geneesmiddel dat de anatomische overgangswervel corrigeert.
Bij onvoldoende verbetering is het belangrijk om de diagnose, behandeldoelen en mogelijke pijnbronnen opnieuw te beoordelen.
Herhaald inzetten van dezelfde behandeling zonder aantoonbaar resultaat is niet vanzelfsprekend zinvol.
Wanneer een symptomatische pseudoarticulatie wordt vermoed, kan een pijnspecialist een gerichte diagnostische injectie overwegen.
Hierbij wordt doorgaans een lokaal anestheticum toegediend bij de vermoedelijke pijnbron.
Bij een therapeutische injectie kan ook een corticosteroïd worden gebruikt.
Diagnostische en therapeutische doelen moeten daarbij van elkaar worden onderscheiden.
Een duidelijke tijdelijke vermindering van de herkenbare pijn kan de betrokkenheid van de geïnjecteerde structuur ondersteunen.
Een positieve reactie bewijst echter niet met absolute zekerheid dat deze structuur de enige pijnbron is.
Een negatieve of onduidelijke reactie sluit een bijdrage van de pseudoarticulatie evenmin in alle omstandigheden definitief uit.
De interpretatie hangt onder andere af van de injectietechniek, de anatomie, de verdeling van het anestheticum en het klachtenpatroon.
Bij geselecteerde patiënten kunnen ook radiofrequente technieken worden overwogen.
De wetenschappelijke onderbouwing voor deze behandelingen specifiek bij het Bertolotti-syndroom is beperkt.
Er bestaat geen algemeen aanvaarde diagnostische blokkadeprocedure waarmee de aandoening bij iedere patiënt betrouwbaar kan worden bevestigd of uitgesloten.
Specialistische beoordeling kan worden overwogen bij:
Afhankelijk van de klinische vraagstelling kan verwijzing plaatsvinden naar:
Pijnspecialist
Bij verdenking op een specifieke pijnbron waarbij gerichte diagnostiek of interventionele behandeling wordt overwogen.
Neuroloog
Bij verdenking op een neurologische aandoening of een lumbosacraal radiculair syndroom waarvoor verdere beoordeling nodig is.
Revalidatiearts
Bij complexe beperkingen in functioneren en participatie, vooral wanneer multidisciplinaire behandeling meerwaarde kan hebben.
Orthopedisch chirurg of neurochirurg met wervelkolomexpertise
Wanneer een anatomisch gerichte chirurgische behandeling wordt overwogen.
Er bestaat geen uniforme verwijsroute die voor iedere patiënt met het Bertolotti-syndroom geschikt is.
Bij voorkeur vindt verdere beoordeling plaats door een specialist met kennis van lumbosacrale overgangswervels.
Chirurgie wordt alleen bij geselecteerde patiënten overwogen.
De beschikbare literatuur beschrijft verschillende operatieve technieken, maar de wetenschappelijke onderbouwing bestaat grotendeels uit relatief kleine, niet-gerandomiseerde onderzoeken en casusreeksen.
Bij een resectie wordt een deel van het vergrote dwarsuitsteeksel of de afwijkende benige verbinding verwijderd om de vermoedelijke mechanische pijnbron aan te pakken.
Dit kan een optie zijn wanneer de pseudoarticulatie als belangrijke pijnbron wordt beschouwd en de anatomische situatie daarvoor geschikt is.
Bij een fusieoperatie worden één of meerdere wervelsegmenten chirurgisch vastgezet.
Deze behandeling kan in specifieke situaties worden overwogen, bijvoorbeeld wanneer bijkomende degeneratieve veranderingen of instabiliteit een rol spelen in de chirurgische afweging.
Bij aantoonbare zenuwcompressie kan in geselecteerde gevallen decompressie worden overwogen.
De keuze voor een ingreep hangt af van de individuele anatomie, de vermoedelijke pijnbron en eventuele bijkomende afwijkingen.
Er is onvoldoende hoogwaardig vergelijkend onderzoek om één chirurgische techniek als standaardbehandeling voor alle patiënten met het Bertolotti-syndroom aan te bevelen.
Bij patiënten met lage rugpijn moet altijd aandacht bestaan voor signalen die kunnen wijzen op een ernstige onderliggende aandoening.
Spoedeisende medische beoordeling is noodzakelijk bij verdenking op een cauda-equinasyndroom.
Mogelijke alarmsymptomen zijn:
Deze verschijnselen moeten in hun klinische samenhang worden beoordeeld. Bij verdenking op een cauda-equinasyndroom is directe spoedbeoordeling aangewezen.
Ook bij aanwijzingen voor een ernstige infectie, maligniteit, fractuur of andere acute aandoening is gerichte beoordeling volgens de geldende richtlijnen noodzakelijk.
Denk daarbij aan relevante combinaties van risicofactoren, systemische verschijnselen en afwijkende onderzoeksbevindingen.
Alarmsymptomen mogen niet zonder passende beoordeling worden toegeschreven aan het Bertolotti-syndroom.
Patiënten met het Bertolotti-syndroom kunnen langdurig klachten ervaren voordat de mogelijke betekenis van een overgangswervel wordt herkend.
Langdurige pijn kan gevolgen hebben voor:
Een zorgvuldige benadering erkent zowel mogelijke anatomische pijnbronnen als de gevolgen van langdurige pijn voor het functioneren.
Bij chronische pijn kunnen veranderingen in pijnverwerking en psychosociale factoren bijdragen aan het klachtenbeeld.
Dit betekent niet dat de pijn uitsluitend psychisch wordt veroorzaakt.
Evenmin kan centrale sensitisatie zonder voldoende onderbouwing als verklaring voor alle klachten worden aangenomen.
Een structurele pijnbron en veranderingen in pijnverwerking kunnen naast elkaar bestaan.
Multidisciplinaire begeleiding kan zinvol zijn wanneer beperkingen complex zijn of wanneer meerdere factoren het functioneren beïnvloeden.
Deze begeleiding kan gericht zijn op activiteitenopbouw, pijneducatie, slaap, werk en kwaliteit van leven.
Zij mag echter noodzakelijke beoordeling van een mogelijke behandelbare structurele pijnbron niet vervangen.
Bij een patiënt met chronische lage rugpijn en een bekende of vermoede LSTV kunnen de volgende vragen helpen:
Deze vragen vormen geen gevalideerd diagnostisch instrument, maar kunnen helpen bij het structureren van de beoordeling.
Het bestaan en de anatomische kenmerken van lumbosacrale overgangswervels zijn goed beschreven in de medische literatuur.
De relatie tussen een LSTV en lage rugpijn is echter complex.
Niet iedere overgangswervel is symptomatisch en er bestaat geen algemeen aanvaarde diagnostische gouden standaard voor het Bertolotti-syndroom.
De wetenschappelijke onderbouwing voor specifieke conservatieve, interventionele en chirurgische behandelingen is beperkt.
Veel publicaties bestaan uit casusbeschrijvingen, retrospectieve patiëntengroepen en literatuuroverzichten.
Voor de huisartsenpraktijk betekent dit dat het belangrijk is onderscheid te maken tussen:
De NHG-Standaard Aspecifieke lagerugpijn is van toepassing op lage rugpijn zonder aanwijsbare specifieke lichamelijke oorzaak.
Een patiënt bij wie een symptomatische LSTV wordt vermoed, vraagt om een individuele beoordeling van de mogelijke specifieke oorzaak.
Dit betekent niet dat bij iedere patiënt met een LSTV aanvullende beeldvorming of specialistische behandeling noodzakelijk is.
Diagnostische en therapeutische beslissingen moeten worden gebaseerd op het klachtenbeeld, klinische bevindingen, relevante beeldvorming, actuele richtlijnen en gezamenlijke besluitvorming.
Het Bertolotti-syndroom is een mogelijke, maar niet altijd herkende oorzaak van chronische lage rugpijn.
Voor huisartsen ligt de belangrijkste rol bij het herkennen van een mogelijk relevant klachtenpatroon, het beoordelen van andere oorzaken, het begeleiden van passende conservatieve behandeling en het tijdig verwijzen wanneer aanvullende diagnostiek of gespecialiseerde zorg nodig is.
Een lumbosacrale overgangswervel is niet automatisch de oorzaak van rugpijn, maar mag bij aanhoudende, onvoldoende verklaarde klachten ook niet zonder verdere overweging terzijde worden geschoven.
Een zorgvuldige klinische beoordeling, terughoudendheid met onnodige diagnostiek en gerichte samenwerking met gespecialiseerde zorgverleners vormen daarbij de basis.
1. Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).
NHG-Standaard Aspecifieke lagerugpijn.
Nederlandse huisartsgeneeskundige richtlijn voor diagnostiek, behandeling en verwijzing bij aspecifieke lage rugpijn.
https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/aspecifieke-lagerugpijn
2. Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).
NHG-Standaard Lumbosacraal radiculair syndroom.
Richtlijn voor de beoordeling en behandeling van radiculaire klachten, neurologische uitval en alarmsymptomen.
https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/lumbosacraal-radiculair-syndroom
3. Konin GP, Walz DM (2010).
Lumbosacral Transitional Vertebrae: Classification, Imaging Findings, and Clinical Relevance.
American Journal of Neuroradiology, 31(10), 1778–1786.
DOI: 10.3174/ajnr.A2036
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7964015/
4. Jancuska JM, Spivak JM, Bendo JA (2015).
A Review of Symptomatic Lumbosacral Transitional Vertebrae: Bertolotti’s Syndrome.
International Journal of Spine Surgery.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4603258/
5. Crane J et al. (2021).
A Comprehensive Update of the Treatment and Management of Bertolotti’s Syndrome: A Best Practices Review.
Orthopedic Reviews.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34745474/
6. Rakauskas TR, Gallup S, Mohamed AA, Nasice J, Westerhaus B (2024).
An update on the prevalence and management of Bertolotti’s syndrome.
Frontiers in Surgery, 11, 1486811.
DOI: 10.3389/fsurg.2024.1486811
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11669649/
7. Nederlandse Vereniging voor Neurologie en betrokken wetenschappelijke verenigingen.
Richtlijn Lumbosacraal Radiculair Syndroom.
Multidisciplinaire richtlijn voor diagnostiek, conservatieve behandeling en verwijzing bij lumbosacraal radiculair syndroom.
Deze pagina is bedoeld als professionele achtergrondinformatie voor huisartsen en andere zorgprofessionals. De inhoud vervangt geen individuele medische beoordeling, actuele beroepsrichtlijnen of medisch-specialistische diagnostiek.